Ana Sayfa / Blog / FermatAI

Yapay Zekayla Ders Çalışmak: Genel Sohbet Botu ile Alana Özel Eğitim Ajanı Arasındaki Fark

Genel amaçlı sohbet botları öğrenmek için tasarlanmadı: her soruya hazır cevap verir, müfredatı ve öğrenciyi tanımaz, bilmediğinde akıcı biçimde yanılabilir. Türkiye'de yaklaşık bin lise öğrencisiyle yapılan bir deney bu tasarımın öğrenmeye bedelini ölçtü. Bu yazı farkın nereden geldiğini ve Fermat'ın bu soruya cevap olarak kurum içinde geliştirdiği eğitim ajanı FermatAI'ın neyi farklı yaptığını, neyi ise bilerek yapmadığını anlatıyor.

Fermat Eğitim Kurumları Akademik Kadrosu · 16 Kasım 2026 · 13 dakikada okunur
Kısa cevap (yönetici özeti): Genel amaçlı sohbet botları öğrenmek için değil, her soruya hızlı ve akıcı cevap vermek için tasarlandı. Bu yüzden müfredatı ve öğrenciyi tanımazlar, sınav türünü ayırmazlar ve bilmedikleri yerde de emin bir dille yanılabilirler. Türkiye'de yaklaşık bin lise öğrencisiyle yapılan ve PNAS'ta yayımlanan bir deney bunun bedelini ölçtü. Sınırsız sohbet botu erişimi alıştırmada notu %48 artırdı, ama araç kaldırılınca bu öğrenciler sınavda hiç kullanmamış olanlardan %17 daha düşük not aldı (Bastani vd., 2025). Fermat bu soruya bir genel sohbet botuyla değil, kurum içinde geliştirdiği bir eğitim ajanıyla cevap veriyor. FermatAI yanıtını modelin ezberine değil, müfredata bağlı kavram bankasına ve kurumun kaydına dayandırır. Öğrencinin geçmişini bilir. Bulgusunu öğretmene iletir ve pedagojik kararı öğretmene bırakır.

Değerli velilerimiz ve sevgili öğrenciler;

Bugün neredeyse her öğrencinin cebinde bir sohbet botu var. Ödevin, özetin, çözemediği sorunun cevabı saniyeler içinde ekranda. Fermat olarak bu araçlara dışarıdan bakan bir kurum değiliz. Kendi eğitim yapay zekamızı geliştirip her gün öğrencilerimiz, öğretmenlerimiz ve rehber öğretmenlerimizle birlikte işletiyoruz. Bu yazıda "yapay zekayla ders çalışmak" sorusunu o deneyimden ele alıyoruz. Önce genel sohbet botunun neden öğrenme aracı olmadığını, ardından alana özel bir eğitim ajanının bu sorunları nasıl tasarımla karşıladığını anlatıyoruz.

Genel sohbet botu öğrenme için tasarlanmadı

Genel amaçlı bir sohbet botunun hedefi, kullanıcının sorusuna mümkün olan en hızlı ve en tatmin edici cevabı vermektir. Bir yetişkinin günlük işinde bu bir erdemdir. Sınava hazırlanan bir öğrencinin çalışmasında ise dört ayrı soruna dönüşür.

  • Hazır cevap, yapılmayan zihinsel iş demektir. Öğrenme, bilgiyi hatırlamaya çalışmaktan, bir yol deneyip yanılmaktan ve düzeltmekten doğar. Kendini sınamak bilgiyi yeniden okumaktan çok daha kalıcı biçimde pekiştirir (Roediger ve Karpicke, 2006). Hazır çözüm bu işi öğrencinin elinden alır. Öğrenmeyi kısa vadede zorlaştırıp uzun vadede güçlendiren "istendik zorluklar" da ortadan kalkar (Bjork ve Bjork, 2011).
  • Bağlam yoktur. Sohbet botu öğrencinin 8. sınıfta mı 12. sınıfta mı olduğunu, LGS'ye mi YKS'ye mi hazırlandığını, hangi konuda üç denemedir aynı hatayı yaptığını bilmez. Aynı soruya bir ortaokul öğrencisine üniversite düzeyinde bir açıklamayla cevap verebilir ya da sınav kapsamı dışında kalan bir yöntemi önerebilir.
  • Akıcılık doğruluğun garantisi değildir. Dil modelleri bilmedikleri yerde de emin bir dille cevap üretebilir. UNESCO'nun eğitimde üretken yapay zeka kılavuzu bu yüzden çıktıların doğruluğunun insan tarafından denetlenmesini ve kullanımın yaşa uygun kurallarla düzenlenmesini öneriyor (Miao ve Holmes, 2023).
  • Her konuya açıktır. Genel amaçlı bir araç, bir fizik sorusundan birkaç mesaj sonra bambaşka bir sohbete kolayca kayar. Ders çalışmanın en kırılgan kaynağı olan dikkat, böyle bir araçta korunmaz.

Araştırma ne ölçtü: aynı model, iki zıt sonuç

Bastani ve arkadaşlarının 2025'te PNAS'ta yayımlanan çalışması, Türkiye'de bir lisede yaklaşık bin matematik öğrencisiyle yürütüldü. Öğrencilerin bir kısmı alıştırma derslerinde OpenAI'ın dil modeline standart bir sohbet arayüzüyle erişti. Bir kısmı aynı modele, öğrenmeyi korumak için hazırlanmış yönergelerle erişti; bu sürüm cevabı doğrudan vermek yerine ipucuyla yönlendiriyordu. Bir grup ise yapay zeka kullanmadı. Ardından herkes aynı sınava araçsız girdi.

Standart arayüz alıştırmada notları %48, öğrenmeyi koruyan sürüm %127 artırdı. Asıl bulgu araç kaldırıldığında çıktı. Standart arayüzü kullananlar sınavda, hiç kullanmamış öğrencilerden %17 daha düşük not aldı. Yazarlara göre öğrenciler aracı alıştırmada bir "koltuk değneği" gibi kullanmış, sonra kendi başlarına daha kötü performans göstermişti. Öğrenmeyi koruyan sürümdeki önlemler bu zararı büyük ölçüde önledi (Bastani vd., 2025). Çalışma tek bir okulda ve tek bir derste yapıldı; ama mesajı açıktır. Sonucu belirleyen modelin gücü değil, aracın öğrenme için tasarlanıp tasarlanmadığıdır.

İyi tasarımın neler yapabildiğini Harvard'da bir giriş fiziği dersinde yapılan randomize çalışma gösteriyor. Araştırma temelli ilkelerle, öğrenciyi adım adım yönlendirecek biçimde tasarlanmış bir yapay zeka öğretmeniyle çalışan öğrenciler, aynı konuyu sınıf içi aktif öğrenme dersiyle işleyen öğrencilere göre anlamlı ölçüde daha fazla öğrendi. Bunu daha kısa sürede yaptılar (Kestin vd., 2025). İnsan öğretmen ile akıllı öğretim sistemlerini karşılaştıran kapsamlı bir derleme de etkili sistemlerin ortak noktasının öğrenciyi adım adım izlemek ve yönlendirmek olduğunu göstermişti (VanLehn, 2011).

FermatAI: kuruma gömülü bir eğitim ajanı

FermatAI bu bulguların ışığında, bir sohbet botu olarak değil, kurumun içinde çalışan bir eğitim ajanı olarak tasarlandı. Kurumda geliştirilir ve işletilir; dışarıdan satın alınmış bir lisans değildir. Kayıtlı öğrencilere, öğretmenlere, rehber öğretmenlere ve yönetime hizmet eder. Öğrenciler ona WhatsApp üzerinden yazılı, sesli ve fotoğraflı mesajla ya da web arayüzünden ulaşır. Bu ajan sınıfı için akademik literatürde Kuruma-Gömülü Pedagojik Ajan (IEPA) adını önerdik ve mimarisini kalıcı tanımlayıcılı açık erişim kayıtlarında belgeledik.

Genel bir sohbet botuyla arasındaki fark tek bir özellikte değil, altı tasarım kararında yatıyor:

BoyutGenel amaçlı sohbet botuFermatAI (kuruma gömülü eğitim ajanı)
Bilginin dayanağıModelin eğitim verisinden hatırladıklarıMüfredata bağlı kavram bankası: 10 ders, 661 konu çekirdeği, 15.233 kavram kartı (18 Ekim 2026 ölçümü)
Öğrenciyi tanımaHer konuşma büyük ölçüde sıfırdan başlarÖğrencinin sınav türü, deneme geçmişi ve eksik kazanımları bilinir; her etkileşimle öğrenci modeli güncellenir
Veri sorularıNetleri, sıralamayı tahmin eder ya da uydurabilirSayılar dil modeline bırakılmaz, kurumun kaydından okunur ve hesaplanır
Fotoğraflı soruTek bir cevapBirbirinden bağımsız iki çözüm karşılaştırılır; ayrışırsa daha güçlü bir modelle yeniden değerlendirilir
ErişimHerkese, her konudaRol temelli; öğrenci yalnız kendi verisini görür, kontrol kod düzeyindedir
KararKullanıcı ile model arasında kalırBulgu öğretmene ve rehber öğretmene iletilir; pedagojik sonuç doğuran her karar öğretmen onayından geçer

FermatAI satırları sitemizdeki künye ve mimari sayfalarında yayımlanan bilgilerdir.

Farkı yaratan tasarım kararları

Bilgi müfredattan gelir, modelin ezberinden değil. FermatAI'ın konu anlatımı, ders bazlı bir kavram bankasına dayanır. 18 Ekim 2026 ölçümüyle banka 10 dersi, 661 konu çekirdeğini ve 15.233 kavram kartını kapsıyor. Kartlar yalnız tanımları değil; konunun sık görülen yanılgılarını, örneklerini ve sınavda karşılaşılan soru biçimlerini de taşır. Böylece bir öğrencinin aldığı açıklama, modelin internetten öğrendiği genel bir anlatı değil, kendi müfredatının ve sınavının diliyle kurulmuş bir anlatımdır.

Öğrenciyi tanır. Genel bir sohbet botu için her öğrenci aynıdır. FermatAI ise öğrencinin sınav türünü, deneme geçmişini ve eksik kazanımlarını bilir. Her etkileşimle güncellenen bir öğrenci modeli, hangi kazanımın ne kadar oturduğunu izler. Kırılgan konular, bir sonraki denemede kayıp olarak görünmeden önce fark edilir.

Sayılar uydurulmaz, kayıttan okunur. Bir öğrenci "son üç denemede matematiğim nasıl gitti?" diye sorduğunda sayılar dil modeline bırakılmaz. Netler, ortalamalar ve sıralamalar doğrudan kurumun kaydından okunur ve hesaplanır. Yanıtın dayanağı modelin belleği değil, kurumun verisidir. Bu, genel sohbet botlarının en bilinen hatası olan uydurma riskini yapısal olarak azaltır.

Fotoğraflı soruda tek cevaba güvenilmez. Öğrencinin fotoğrafını çekip gönderdiği soruda birbirinden bağımsız iki çözüm üretilir ve karşılaştırılır. İki çözüm ayrıştığında, soru daha güçlü bir modelle yeniden değerlendirilir. Çözümün yanında sorunun dayandığı konu kavram bankasıyla ilişkilendirilir. Öğrenci yalnızca bir cevap değil, o cevabın bağlı olduğu konuyu da görür.

Herkes yalnız yetkili olduğunu görür. Erişim rol temellidir ve bu kontrol modelin takdirine bırakılmaz, kod düzeyinde uygulanır. Bir öğrenci yalnız kendi verisini görür. Başka bir öğrencinin bilgisi ona açılmaz. Kişisel verinin korunması bir tercih değil, mimarinin kısıtıdır.

Karar öğretmendedir. FermatAI öğrencinin takıldığı konuları ve deneme sonuçlarından çıkardığı eksik kazanımları öğretmene ve rehber öğretmene brifing olarak iletir. Pedagojik sonuç doğuran her karar öğretmen onayından geçer. Sistem öneri katmanıdır, karar katmanı değil. Öğrencinin bir yapay zekayla baş başa kaldığı bir düzen yerine, öğretmenin görüş alanını genişleten bir düzen kurulur.

Öğrencilerimize önerdiğimiz çalışma düzeni

İyi tasarlanmış bir araç bile kullanım biçiminden bağımsız değildir. Bu yüzden FermatAI ile çalışan öğrencilerimize araştırmaların gösterdiği yönde dört adımlık bir düzen öneriyoruz.

  1. Önce kendin dene. Soruyu birkaç dakika kendi başına dene ve nerede takıldığını not et. Takıldığın yeri söyleyerek sorduğun soru, aldığın açıklamanın da isabetini artırır.
  2. Çözümü kendine açıkla. Çözümü okuduktan sonra yöntemi iki-üç cümleyle kendi sözcüklerinle yaz: hangi bilgiyi kullandın, neden bu yolu seçtin? Çözümlü örnekleri kendine açıklayan öğrencilerin, yalnızca okuyanlardan çok daha iyi öğrendiği bilinir (Chi vd., 1989).
  3. Konuya geri dön. Çözümün bağlandığı kavram kartını oku. Bir soruyu çözmek ile o soruyu doğuran kavramı anlamak arasındaki fark burada kapanır.
  4. Yardımsız sına. Aynı türden yeni bir soruyu yardım almadan çöz. Çözebiliyorsan öğrenmişsin demektir. Çözemiyorsan bu soru yanlış defterine girer ve öğretmeninle konuşulacak listeye eklenir.

Bu düzen kendini sınama ve zamana yayılmış tekrarın etkisine dayanır. Bu iki teknik, çalışma yöntemleri arasında faydası en güçlü gösterilmiş olanlardır (Dunlosky vd., 2013).

Veliler için: genel araç ile kurumun ajanı arasındaki fark

Veli açısından tablo şöyle özetlenebilir. Genel sohbet botları hayatın bir parçası ve tamamen yasaklamak çoğu zaman uygulanamıyor. Ama ödevin ve alıştırmanın onlara devredilmesi, deneyin gösterdiği "koltuk değneği" riskini doğuruyor. Kurumun eğitim ajanı ise öğrencinin öğretmeniyle aynı verinin üzerinde çalışır. Öğrencinin ne sorduğu ve nerede takıldığı öğretmenin görüş alanına girer, ilerlemesi deneme verisiyle izlenir. Sorulması gereken soru "çocuğum yapay zeka kullanıyor mu?" değil, "kullandığı yapay zeka öğrenmesini kim için ve nasıl izliyor?" sorusudur.

Sınırlarımızı da yazıyoruz

FermatAI bir dil modeli altyapısı üzerinde çalışır ve her dil modeli gibi hata yapabilir. Yukarıdaki tasarım kararlarının hiçbiri hatayı sıfırlamaz; amaçları hatanın ortaya çıkma olasılığını düşürmek ve ortaya çıktığında yakalanmasını sağlamaktır. Bu yüzden öğretmen onayı bir formalite değil, sistemin parçasıdır. Sistemin mimarisini, ölçtüğümüz sınırlılıklarıyla birlikte açık erişim kayıtlarında yayımladık. Ayrıntılar FermatAI sayfamızda ve IEPA mimarisi yazımızda; görev türüne göre model seçimini çok-motorlu mimari yazımızda anlattık.

Sıkça sorulan sorular

FermatAI genel bir sohbet botu mu? Hayır. FermatAI, Fermat Eğitim Kurumları'nın kurum içinde geliştirdiği ve yalnız kendi öğrencileri, öğretmenleri ve rehber öğretmenleriyle işlettiği bir eğitim ajanıdır. Yanıtlarını modelin ezberine değil, müfredata bağlı kavram bankasına ve kurumun kayıtlarına dayandırır; bulguları öğretmene iletir. Akademik literatürde bu sınıf için Kuruma-Gömülü Pedagojik Ajan (IEPA) adını önerdik.

Genel sohbet botuyla ders çalışmanın riski nedir? Türkiye'de yaklaşık bin lise öğrencisiyle yapılan bir saha deneyinde, sınırsız sohbet botu erişimi alıştırmalarda notu %48 artırdı. Erişim kaldırıldığında ise bu öğrenciler hiç erişimi olmayanlardan %17 daha düşük not aldı. Öğrenmeyi koruyacak biçimde tasarlanmış sürüm bu zararı büyük ölçüde önledi. Risk aracın kendisinde değil, öğrenme için tasarlanmamış olmasındadır.

FermatAI yanlış bilgi verebilir mi? Her dil modeli gibi hata yapabilir; tasarım bu riski azaltmak üzerine kuruludur. Konu anlatımı kavram bankasındaki kartlara dayanır, öğrencinin netleri ve sıralaması gibi sayılar modele bırakılmayıp kurumun kaydından hesaplanır, fotoğraflı soruda iki bağımsız çözüm karşılaştırılır. Pedagojik sonuç doğuran her karar öğretmen onayından geçer.

FermatAI soruyu doğrudan çözüyor; bu öğrenmeyi zayıflatmaz mı? Çözüm tek başına bırakılmaz: sorunun dayandığı konu kavram bankasıyla ilişkilendirilir, öğrencinin takıldığı konular öğretmenine ve rehber öğretmenine iletilir ve aynı konudaki ilerleme deneme verisiyle izlenir. Öğrencilerimize önce kendi denemelerini yapmalarını, çözümü kendi cümleleriyle açıklamalarını ve aynı türden yeni bir soruyu yardımsız çözmelerini öneririz.

FermatAI öğrencinin verisini kimlerle paylaşır? Erişim rol temellidir ve kod düzeyinde uygulanır: öğrenci yalnız kendi verisini görür, öğretmen kendi sınıfını, rehber öğretmen ve yönetim yetkili oldukları kapsamı. Kişisel verinin korunması mimarinin bir kısıtı olarak tasarlanmıştır.

Öğrenci FermatAI'a nasıl ulaşır? Kurumda kayıtlı öğrenciler WhatsApp üzerinden yazılı, sesli ve fotoğraflı mesajla ya da web arayüzünden ulaşır. FermatAI kayıtlı öğrencilere, öğretmenlere, rehber öğretmenlere ve yönetime hizmet eder.

Seçilmiş literatür

Bu yazıda başvurulan başlıca kaynaklar; iddiaların izlenebilir olması ve okuyucunun kendi doğrulamasını yapabilmesi için aşağıda listelenmiştir.

  • Bastani, H., Bastani, O., Sungu, A., Ge, H., Kabakcı, Ö., & Mariman, R. (2025). Generative AI Without Guardrails Can Harm Learning: Evidence from High School Mathematics. Proceedings of the National Academy of Sciences, 122(26), e2422633122.
  • Kestin, G., Miller, K., Klales, A., Milbourne, T., & Ponti, G. (2025). AI Tutoring Outperforms In-Class Active Learning: An RCT Introducing a Novel Research-Based Design in an Authentic Educational Setting. Scientific Reports, 15.
  • VanLehn, K. (2011). The Relative Effectiveness of Human Tutoring, Intelligent Tutoring Systems, and Other Tutoring Systems. Educational Psychologist, 46(4), 197–221.
  • Roediger, H. L., & Karpicke, J. D. (2006). Test-Enhanced Learning: Taking Memory Tests Improves Long-Term Retention. Psychological Science, 17(3), 249–255.
  • Bjork, R. A., & Bjork, E. L. (2011). Making Things Hard on Yourself, But in a Good Way: Creating Desirable Difficulties to Enhance Learning. In Psychology and the Real World. Worth Publishers.
  • Chi, M. T. H., Bassok, M., Lewis, M. W., Reimann, P., & Glaser, R. (1989). Self-Explanations: How Students Study and Use Examples in Learning to Solve Problems. Cognitive Science, 13(2), 145–182.
  • Miao, F., & Holmes, W. (2023). Guidance for Generative AI in Education and Research. Paris: UNESCO.
  • Dunlosky, J., Rawson, K. A., Marsh, E. J., Nathan, M. J., & Willingham, D. T. (2013). Improving Students' Learning With Effective Learning Techniques. Psychological Science in the Public Interest, 14(1), 4–58.

Metinde anılan kurum kayıtlarımız — kalıcı tanımlayıcılarıyla. Kayıtlar CERN tarafından işletilen Zenodo altyapısında tutulur; eğitim bilimleri arşivi EdArXiv (Center for Open Science) ve sosyal bilimler ağı SSRN üzerinde de açık erişimdedir:

  • Göksal, Z. (2026). The Institutionally-Embedded Pedagogical Agent (IEPA): How an Educational Institution Builds, Operates and Calibrates Its Own Vertical Artificial Intelligence System. Zenodo. https://doi.org/10.5281/zenodo.21894382
  • Göksal, Z. (2026). The Institutionally-Embedded Pedagogical Agent (IEPA): A Definition and Research Agenda. Zenodo. https://doi.org/10.5281/zenodo.21309306

FermatAI'ın bir öğrencinin çalışmasında nasıl kullanıldığını yerinde görmek için randevu alın; öğretmen, rehber öğretmen ve öğrenci döngüsünü birlikte gösterelim.

Randevu: fermatvip.com/randevu — 0546 260 54 46

İlgili okumalar: FermatAI · IEPA mimarisi · Yapay zeka destekli dershane

Akademik künye — Kurumumuzun eğitimde yapay zeka yaklaşımı dört kalıcı kayıtla açık erişimde belgelenmiştir. Kuram makalesi: DOI 10.5281/zenodo.21910882. Monografi: DOI 10.5281/zenodo.21894382. Tanım makalesi: DOI 10.5281/zenodo.21309306. Teknik rapor: DOI 10.5281/zenodo.21203519. Kayıtlar CERN tarafından işletilen Zenodo altyapısında tutulur; kuram makalesi ve teknik rapor ayrıca EdArXiv (Center for Open Science) ve SSRN üzerinde de açık erişimdedir. Tüm künyeler: Akademik Temel · Araştırma & Yayınlar.

konuyla ilgili yazılar

FermatAI · IEPA

çevir ↺

❝ Aşağıdaki her bilgi kayıtla doğrulanabilir; akademik kayıtlar üçüncü taraf arşivlerde (Zenodo/CERN, SSRN, OSF) herkese açıktır.

Yazıyı aç →

Kuruma-Gömülü Pedagojik Ajan (IEPA): Bir Eğitim Yapay Zekasının İnşa Anatomisi

çevir ↺

❝ Bir dil modelinin "bu veriyi paylaşmamalıyım" diye düşünmesine güvenmek, güvenlik değil temennidir.

Yazıyı aç →

İzmir'de Yenilikçi, Yapay Zeka Destekli Dershane: Gerçek Sistemi Tanıtım Cümlesinden Ayıran 9 Soru

çevir ↺

❝ Bu rehberi kendi kurumumuzu anlatmak için değil, hangi kurumla görüşürseniz görüşün soracağınız soruları netleştirmek için yazdık.

Yazıyı aç →