İzmir'de Yapay Zekâ Destekli Dershane: Gerçek Sistemi Tanıtım Cümlesinden Ayıran 9 Soru

Değerli velilerimiz;

Son iki yılda kurum tanıtımlarında en hızlı yayılan ifade "yapay zekâ destekli" oldu. Bu doğal: yapay zekâ gerçekten eğitimi değiştiriyor ve veliler bunu biliyor. Ama ifadenin bu kadar hızlı yayılması bir sorun da doğuruyor: aynı iki kelime, birbirinden çok farklı sistemleri anlatmak için kullanılıyor. İktisatçıların "limon piyasası" dediği durum tam olarak budur: alıcı kaliteyi önceden göremediğinde, iyi ürünle zayıf ürün aynı etiketle satılır ve etiket anlamını kaybeder (Akerlof, 1970). Çözüm de aynı literatürde yazılıdır: etiket yerine, üretilmesi maliyetli ve taklit edilmesi zor işaretlere bakmak (Spence, 1973). Bu yazı, bir velinin kayıt görüşmesinde o işaretleri nasıl arayacağını anlatıyor.

"Yapay zekâ destekli" ifadesinin üç anlamı

İfadenin arkasında genellikle şu üç yapıdan biri vardır:

• Hazır yazılım lisansı. Kurum, bir yayınevinin ya da yazılım firmasının deneme analiz ya da soru bankası ürününü kullanır. Ürün deneme sonuçlarından konu bazlı eksik raporu çıkarabilir. Değerlidir ama kurumun kendisine özgü değildir: aynı lisansı alan her kurum aynı raporu üretir ve rapor öğretmenin iş akışına bağlanmadıkça çekmecede kalır.
• Genel amaçlı sohbet botu. Öğrenciye bir yapay zekâ sohbet aracı açılır. Soru sormak için faydalı olabilir; ama genel amaçlı bir araç öğrenciyi tanımaz: geçen haftaki denemesini, hangi kazanımda zorlandığını, öğretmeninin ne planladığını bilmez. Ürettiği cevap kuruma geri dönmez.
• Kuruma gömülü sistem. Sistem kurumun kendi verisiyle çalışır: öğrencinin deneme ve soru geçmişi, kurumun müfredatı, öğretmen ve rehber öğretmen kadrosunun iş akışı. Öğrenciyle konuşur, ama asıl işi o konuşmadan çıkan bilgiyi doğru öğretmene doğru zamanda ulaştırmaktır. Pedagojik karar öğretmende kalır. Akademik literatürde bu sistem sınıfı için "Kuruma-Gömülü Pedagojik Ajan" (IEPA) kavramı önerilmiştir.

Üç yapının hiçbiri kendi başına "kötü" değildir. Ama velinin bilmesi gereken şey şudur: tanıtım dilinde üçü de aynı cümleyle anlatılabilir. Farkı cümle değil, sorular gösterir.

Kayıt görüşmesinde sorulacak dokuz soru

Aşağıdaki soruların her biri için "iyi cevap" bir ad, bir kayıt ya da bir gösterimdir. "Evet, var" cevabı yeterli değildir; her sorunun sonunda neyin istenmesi gerektiğini yazdık.

1. Sistemi kim geliştirdi? Kurumun kendisi mi, yoksa lisansını aldığı bir firma mı? İkisi de meşrudur ama farklı şeylerdir. İyi cevap: geliştiren kişinin ya da ekibin adı ve sistemin kurumdaki geçmişi.
2. Hangi veriyi işliyor? Yalnız deneme sonuçlarını mı, yoksa öğrencinin çözdüğü soruları, ödevlerini ve çalışırken sorduğu soruları da mı? Ne kadar çok kaynak birleşirse eksik o kadar erken görünür. İyi cevap: veri kaynaklarının listesi.
3. Çıktı kime gidiyor? Yalnız öğrenciye mi, yoksa öğretmene ve rehber öğretmene de mi? Geri bildirimin öğrenmeye etkisi, ne kadar hızlı ve ne kadar hedefli olduğuna bağlıdır (Hattie ve Timperley, 2007). Öğretmene ulaşmayan analiz, öğretimi değiştirmez. İyi cevap: bir örnek brifing ya da rapor.
4. Kararları kim onaylıyor? Sistem bir çalışma planı önerdiğinde ya da bir öğrenciyi "riskli" işaretlediğinde bunu kim görüp onaylıyor? İyi cevap: onay adımının kimde olduğu ve nasıl işlediği.
5. Öğrenci verisi nasıl korunuyor? Kim neyi görebiliyor? Öğrenci yalnız kendi verisini mi görüyor? 6698 sayılı KVKK yükümlülükleri nasıl karşılanıyor? İyi cevap: rol bazlı erişimin açıklaması.
6. Sistem müfredata bağlı mı? Cevaplar MEB programına ve kazanım yapısına dayanıyor mu, yoksa modelin genel bilgisine mi? Maarif Modeli ile değişen beceri dilini (MEB, 2024) tanıyor mu? İyi cevap: kazanım ya da konu düzeyinde bir örnek.
7. Yanlış cevap verdiğinde ne oluyor? Her yapay zekâ hata yapar. Önemli olan hatanın nasıl yakalandığıdır: cevaplar bir kaynakla mı destekleniyor, öğretmen hatayı görebiliyor mu? İyi cevap: hata yakalama yönteminin somut tarifi.
8. Belgelenmiş mi? Sistemin nasıl çalıştığını anlatan, kurumun dışındaki birinin okuyabileceği bir belge var mı? Tanıtım broşürü belge değildir; herkese açık bir teknik rapor ya da kalıcı bir kayıt belgedir. İyi cevap: belgenin bağlantısı.
9. Canlı gösterilebiliyor mu? En güçlü soru budur: "Çocuğumun son deneme sonucunu sisteme koyduğunuzda ne çıkıyor, bana gösterir misiniz?" İyi cevap: görüşme masasında, gerçek veriyle yapılan bir gösterim.

İddiayı doğrulamanın üç yolu

Dokuz soru üç doğrulama yoluna iner. Her biri farklı bir şeyi kanıtlar:

• Canlı gösterim sistemin var olduğunu ve çalıştığını kanıtlar. Bir sistemin gerçek veriyle, o anda ne ürettiğini görmek, hiçbir sunum slaytının yerini tutamayacağı bir bilgidir.
• Belge sistemin nasıl çalıştığını kanıtlar. Herkese açık bir teknik rapor, kurumun kendi iddiasını kurum dışındaki herkesin denetimine açması demektir. Bu, Spence'in (1973) anlamında maliyetli bir işarettir: yazmak zaman alır ve yazılan şey sonradan geri alınamaz.
• Veri akışı sistemin öğretime bağlı olduğunu kanıtlar. Analizin hangi öğretmene, hangi gün, hangi biçimde ulaştığını sorun. Bir göstergenin kendisi hedef hâline geldiğinde anlamını yitirme eğilimi gösterir (Campbell, 1976); bu yüzden "kaç soru analiz edildi" sayısından çok, analizin sonunda bir öğretmenin ne yaptığı önemlidir.

Yapay zekâ neyi yapabilir, neyi yapamaz

Abartıdan da küçümsemeden de uzak durmak için literatürün söylediğine bakmak gerekir. Bloom'un (1984) bulgusu bilinir: birebir öğretim alan öğrenciler, sınıf öğretimi alan akranlarının belirgin biçimde önüne geçer. Bilgisayarlı birebir öğretim sistemleri üzerine yapılan karşılaştırmalı çalışmalar, iyi kurgulanmış sistemlerin insan birebir öğretiminin etkisine yaklaşabildiğini gösterir (VanLehn, 2011). Öğrencinin pasif dinlemek yerine açıklama ürettiği, soru sorduğu, etkileşime girdiği öğrenme biçimlerinin daha derin öğrenme ürettiği de sağlam bir bulgudur (Chi ve Wylie, 2014).

Bu bulguların ortak noktası şudur: etki teknolojiden değil tasarımdan gelir. Yapay zekâ, öğrencinin gece çalışırken takıldığı yeri yakalayabilir; öğretmenin göremediği saatleri görünür kılabilir; yüzlerce soruluk bir deneme geçmişinden tekrarlayan bir kavram yanılgısını çıkarabilir. Ama öğrencinin o hafta neden çalışamadığını anlamak, ailesiyle konuşmak, motivasyonunu yeniden kurmak hâlâ insan işidir. İyi kurulmuş bir sistem öğretmenin yerine geçmez; öğretmenin görüş alanını genişletir. Kayıt görüşmesinde "yapay zekâ her şeyi yapıyor" diyen bir anlatım, aslında bir uyarı işaretidir.

Fermat'ta dokuz sorunun cevabı

Bu rehberi kendi kurumumuzu anlatmak için değil, hangi kurumla görüşürseniz görüşün soracağınız soruları netleştirmek için yazdık. Yine de aynı soruları kendimize sormamız gerekir. Fermat Eğitim Kurumları'nın sistemi FermatAI'nin cevapları şunlardır:

• Geliştiren: Kurumun kendisi. Sistem kurum içinde geliştirilir ve işletilir; kurucu-geliştirici Zeki Göksal'dır (ODTÜ Fizik Öğretmenliği, lisans ve yüksek lisans; ORCID kaydı).
• İşlenen veri: Öğrencinin deneme sonuçları, çalışırken sorduğu sorular, fotoğrafla gönderdiği sorular ve kurumdaki ders ve etüt kayıtları.
• Çıktının gittiği yer: Öğrenciye cevap ve çalışma önerisi; öğretmene ve rehber öğretmene brifing. Analiz, öğretmenin planına girer.
• Onay: Pedagojik sonuç doğuran her karar öğretmen onayından geçer. Bu ilke, sistemin akademik tanımının merkezindedir.
• Veri koruma: Erişim rol bazlıdır; öğrenci yalnız kendi verisini, öğretmen kendi sınıfını görür. KVKK yükümlülüklerinin mimariye nasıl gömüldüğü açık erişimli monografinin ilgili bölümünde anlatılır.
• Müfredat bağı: Konu anlatımı, ders bazlı bir kavram bankasına dayanır. 18 Ekim 2026 itibarıyla banka 10 dersi kapsar: 661 konu çekirdeği ve 15.233 kavram kartı.
• Hata yakalama: Konu anlatımı kavram bankasındaki kartlara dayandırılır; fotoğraflı soru çözümünde birbirinden bağımsız iki çözüm karşılaştırılır, ayrıştıklarında daha güçlü bir hakem modele başvurulur.
• Belge: Mimari, pedagojik motor ve sınırlılıklar kalıcı DOI'li dört açık erişim kaydında belgelenmiştir: araştırma monografisi, kuram makalesi, tanım makalesi ve teknik rapor. Özet: FermatAI sayfası.
• Canlı gösterim: Kurumda, randevuyla, kendi çocuğunuzun bir deneme sonucu üzerinden.

Çalışmaların kendi metninde açıkça yazdığı sınırlılığı da burada tekrarlamak isteriz: bu kayıtlar bir sistem ve deneyim raporudur; öğrenme çıktısı üzerinde nedensel bir etki iddiası taşımaz. Sistemin öğrenciye ne kattığını görmenin yolu, yine yukarıdaki dokuz sorudur.

Veli için kısa kontrol listesi

Görüşmeden çıkarken şu beş satırı işaretleyebiliyorsanız, "yapay zekâ destekli" ifadesinin arkasında gerçek bir sistem vardır:

• Sistemi geliştireni ve kurumdaki geçmişini öğrendim.
• Analizin öğretmene hangi biçimde ulaştığını gördüm.
• Kararı kimin onayladığını öğrendim.
• Sistemin nasıl çalıştığını anlatan, herkese açık bir belgenin bağlantısını aldım.
• Kendi çocuğumun verisiyle yapılan bir gösterimi izledim.

Yapay zekâ çağında kurum seçimi, broşürü okumaktan çok soru sormakla ilgilidir. İyi sorulmuş dokuz soru, iki saatlik bir tanıtımdan daha çok şey söyler.

Seçilmiş literatür

Bu yazıda başvurulan başlıca kaynaklar; iddiaların izlenebilir olması ve okuyucunun kendi doğrulamasını yapabilmesi için aşağıda listelenmiştir.

• Akerlof, G. A. (1970). The Market for "Lemons": Quality Uncertainty and the Market Mechanism. The Quarterly Journal of Economics, 84(3), 488–500.
• Spence, M. (1973). Job Market Signaling. The Quarterly Journal of Economics, 87(3), 355–374.
• Campbell, D. T. (1976). Assessing the Impact of Planned Social Change. The Public Affairs Center, Dartmouth College. (Bir göstergenin hedefe dönüştüğünde ölçme değerini yitirmesi.)
• Bloom, B. S. (1984). The 2 Sigma Problem: The Search for Methods of Group Instruction as Effective as One-to-One Tutoring. Educational Researcher, 13(6), 4–16.
• VanLehn, K. (2011). The Relative Effectiveness of Human Tutoring, Intelligent Tutoring Systems, and Other Tutoring Systems. Educational Psychologist, 46(4), 197–221.
• Chi, M. T. H., & Wylie, R. (2014). The ICAP Framework: Linking Cognitive Engagement to Active Learning Outcomes. Educational Psychologist, 49(4), 219–243.
• Hattie, J., & Timperley, H. (2007). The Power of Feedback. Review of Educational Research, 77(1), 81–112.
• T.C. Millî Eğitim Bakanlığı (2024). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli — Öğretim Programları. Ankara. (Alan becerileri MAB, kavramsal beceriler KB, eğilimler E ve sosyal-duygusal beceriler SDB kodlamaları bu programdan alınmıştır.)

Metinde anılan kurum kayıtlarımız — kalıcı tanımlayıcılarıyla. Kayıtlar CERN tarafından işletilen Zenodo altyapısında tutulur; eğitim bilimleri arşivi EdArXiv (Center for Open Science) ve sosyal bilimler ağı SSRN üzerinde de açık erişimdedir:

• Göksal, Z. (2026). The Institutionally-Embedded Pedagogical Agent (IEPA): How an Educational Institution Builds, Operates and Calibrates Its Own Vertical Artificial Intelligence System. Zenodo. https://doi.org/10.5281/zenodo.21894382
• Göksal, Z. (2026). The Institution as Labelling Apparatus: Human Approval as the Source of the Supervision Signal in Institutionally-Embedded Educational AI. Zenodo. https://doi.org/10.5281/zenodo.21910882 · ayrıca: EdArXiv
• Göksal, Z. (2026). The Institutionally-Embedded Pedagogical Agent (IEPA): A Definition and Research Agenda. Zenodo. https://doi.org/10.5281/zenodo.21309306
• Göksal, Z. (2026). Kuruma-Gömülü Pedagojik Ajan (IEPA): Bir Özel Sınav-Hazırlık Kurumunda Tek-Operatörlü ve Yerinde (In-Situ) Konuşlandırılan Çok-Modelli Bir Eğitim Yapay Zekâsının Mimarisi ve Saha Deneyimi. Zenodo. https://doi.org/10.5281/zenodo.21203519 · ayrıca: SSRN · EdArXiv

Bu dokuz soruyu kendi kurumumuzda canlı olarak cevaplamaya hazırız: çocuğunuzun son deneme sonucuyla gelin, sistemin ne ürettiğini ve o çıktının öğretmenimize nasıl ulaştığını birlikte görelim.

Randevu: fermatvip.com/randevu — 0546 260 54 46

İlgili okumalar: FermatAI nedir · Uyarlanabilir öğrenme nasıl çalışır · İzmir'de kurum seçerken 12 soru

Akademik künye — Kurumumuzun eğitimde yapay zekâ yaklaşımı dört kalıcı kayıtla açık erişimde belgelenmiştir. Kuram makalesi: DOI 10.5281/zenodo.21910882. Monografi: DOI 10.5281/zenodo.21894382. Tanım makalesi: DOI 10.5281/zenodo.21309306. Teknik rapor: DOI 10.5281/zenodo.21203519. Kayıtlar CERN tarafından işletilen Zenodo altyapısında tutulur; kuram makalesi ve teknik rapor ayrıca EdArXiv (Center for Open Science) ve SSRN üzerinde de açık erişimdedir. Tüm künyeler: Akademik Temel · Araştırma & Yayınlar.