Ana Sayfa / Blog / Maarif Modeli

Sürükle, Ölç, Kanıtla: Maarif Modelinde Geometri Nasıl Öğretilir?

Geometride öğrenciyi yanıltan çoğu zaman bilgi eksikliği değil, defterdeki çizimin kendisidir. Açıortay, benzerlik, Pisagor ispatı, çokgenler ve katı cisimler üzerinden: Maarif programındaki öğrenme çıktısı, yaygın yanılgı, gerçek hayattan bağlam ve şekli sürükleyerek değiştirmeye izin veren canlı simülasyonlar.

Fermat Eğitim Kurumları Akademik Kadrosu · 6 Kasım 2026 · 14 dakikada okunur
Kısa cevap: Geometride yanılgıların büyük kısmı tek bir kaynaktan gelir: defterdeki çizim. Göz kararı çizilen bir üçgen neredeyse ikizkenardır, bu yüzden açıortay kenarı ortalıyormuş gibi görünür; dik üçgenin dik kenarları birbirine yakın çizilir, bu yüzden yükseklik hipotenüsü ortadan bölüyormuş gibi görünür. Öğrenci bir özelliği tek bir çizimden genelleştirir. Maarif Modeli'nin matematik programı geometride doğrulamayı ve ispatı ister. Dinamik bir simülasyon, şekli sürükleyerek bir özelliğin hangi durumlarda korunduğunu, hangilerinde bozulduğunu gösterir; ispat da bu gözlemin neden böyle olduğunu açıklar.

Geometri öğretiminde van Hiele'nin düzey kuramı hâlâ temel başvurudur: öğrenci önce şekli bütün olarak tanır, sonra özelliklerini ayırır, sonra özellikler arasındaki ilişkileri kurar ve ancak bundan sonra ispatı bir sistem olarak anlar (van Hiele, 1986). Düzeyler arasındaki geçiş kendiliğinden olmaz; Usiskin'in (1982) geniş örneklemli çalışması lise öğrencilerinin önemli bir kısmının ispat dersine bu basamakları tamamlamadan girdiğini göstermiştir. Fischbein (1993) ise geometrik şekli hem bir kavram hem bir imge olarak tanımlar: öğrenci kavramın tanımını bilse de çizimin imgesi tanımın önüne geçebilir.

Maarif Modelinde Alan Öğretimi serisi. Her yazı bir branşta beş kavramı aynı sırayla ele alır: öğrenme çıktısı, yaygın yanılgı, bağlam, canlı simülasyon ve ölçme. Giriş: ölçmeden önce deneyim · Fizik · Kimya · Biyoloji · Matematik · Geometri · Coğrafya · Tarih

Maarif'te geometri: doğrula, ispatla, uygula

Maarif'in matematik programında geometri, dokuzuncu sınıftan başlayarak üçgenler, eşlik ve benzerlik, çokgenler ve on ikinci sınıfta geometrik cisimler temalarıyla ilerler (MEB, 2024). Öğrenme çıktılarının fiilleri belirgindir: "doğrulayabilme veya ispatlayabilme", "ispatlayabilme", "analojik akıl yürütebilme". Dinamik geometri yazılımlarıyla çalışan öğrencilerin şekli sürükleyerek değişmeyen özellikleri aradığını ve bu stratejinin ispat düşüncesini beslediğini gösteren çalışmalar vardır (Hollebrands, 2007). Aşağıdaki beş bölümde simülasyonlar tam olarak bu işi yapar.

Açıortay: karşı kenarı ortalar mı?

Öğrenme çıktısı. MAT.9.4.1 — “Üçgende açı ve kenarla ilgili özellikleri, üçgenin açı ve kenarları arasındaki ilişkileri doğrulayabilme veya ispatlayabilme”

Yaygın yanılgı. Bankadaki kart: “Bir açının açıortayı karşı kenarı da iki eşit parçaya böler.” Öğrenci “ortay” sözcüğünü “ortalar” diye okur ve açıdaki eşitliği kendiliğinden kenara taşır. Derste ilk çizilen üçgenlerin çoğu göze ikizkenar gelecek kadar dengeli olduğu için çizim de yanılgıyı doğrular. Fischbein'in (1993) figürel kavramlar kuramı tam bu durumu anlatır: tanım ile çizimin imgesi çatıştığında öğrenci çoğu zaman imgeye güvenir.

Bağlam. Maarif dokuzuncu sınıf kitabında üçgenler önce ölçülerek tanınır: açılar açıölçerle, kenarlar cetvelle ölçülür ve bir tabloya yazılır. Aynı iki araç açıortay ile kenarortayın neden farklı çizgiler olduğunu somut olarak gösterir. Bankadaki ikinci bağlam bir peyzaj problemidir: kenarları 60, 80 ve 100 metre olan üçgen bir parkın içine tek bir dairesel fıskiye konacak ve suyun üç kenardaki çiçekliğe eşit uzaklıkta ulaşması isteniyor. Bir açıortay üzerindeki her nokta açının iki kenarına eşit uzaklıktadır; üç açıortayın kesiştiği nokta da üç kenara eşit uzaklıktaki tek noktadır.

Simülasyonda deneyin. Önce kaydırıcıyla açıortay ayağının yerini tahmin edin, sonra gösterin. Ayak noktası kenarın ortasına değil, komşu kenarların oranına göre düşer: BD/DC = c/b. Bir kenarı değiştirin ve sağdaki grafikte ayak noktasının konumunun neden bir doğru değil bir eğri çizdiğini görün. İki komşu kenarı eşitlediğiniz anda açıortay ile kenarortay çakışır; bu, yanılgının yalnız ikizkenar üçgende doğru olan bir özel durumdan genellendiğini gösterir.

Ölçme köprüsü. Bankadaki park bağlamı bir ölçme maddesine dönüşebilir: kenarları 60, 80 ve 100 metre olan üçgen parkta fıskiye nereye konmalı ve suyun her kenara ulaşması için menzili en az kaç metre olmalı? 60² + 80² = 100² olduğundan üçgen dik üçgendir. Fıskiye açıortayların kesiştiği noktaya, yani iç teğet çemberin merkezine konur; dik üçgende iç teğet çemberin yarıçapı (60 + 80 − 100) / 2 = 20 metredir. Soru açıortay özelliğini, dik üçgeni ve bir tasarım kararını birlikte ister.

Benzerlik: kenarlar iki kat büyürse alan kaç kat büyür?

Öğrenme çıktısı. MAT.9.5.2 ve MAT.9.5.5 — “İki üçgenin eş veya benzer olması için gerekli olan asgari koşullarla ilgili çıkarım yapabilme · Eşlik ve benzerlikle ilgili çıkarım ve teoremleri içeren problemleri çözebilme”

Yaygın yanılgı. Bankadaki kart: “Benzerlik oranı k ise alanların oranı da k'dır.” Benzerlikte hemen her uzunluk k ile ölçeklenir: kenarlar, çevre, yükseklik, kenarortay. Öğrenci “her şey k ile çarpılıyor” genellemesini kurar ve alanı da bu listeye ekler. Oysa alan iki uzunluğun çarpımıdır ve k² ile ölçeklenir; kenarları iki katına çıkan bir üçgen, kendisinin dört kopyasına bölünür.

Bağlam. Rivayete göre Tales, Mısır piramitlerinin yüksekliğini gölgelerden ölçmüştür: piramidin tepesinden tabana bir ip sarkıtılamaz, ama toprağa dik bir çubuk dikilir ve Güneş ışınlarının aynı açıyla geldiği saatte çubuğun gölgesi ile piramidinki karşılaştırılır. İki gölge üçgeni benzerdir. Maarif dokuzuncu sınıf kitabı benzer üçgen kurmayı bir balık havuzu örneğiyle açar: havuzun bir köşesinde ayrılan yavru bölmesi, havuzun küçültülmüş bir kopyası olur. Haritalar da benzerliğin uygulamasıdır: 1/25.000 ölçekli bir haritada her uzunluk 25.000 kat küçültülmüştür.

Simülasyonda deneyin. Önce tahmin edin: direk 2 metre, binanın gölgesi direğinkinin yedi buçuk katıysa bina kaç metredir? Gölgeleri ölçün ve h/L₁ = H/L₂ oranından yüksekliği bulun. Güneş'in yükseklik açısını değiştirin: gölgeler uzar ya da kısalır, ama iki gölgenin oranı aynı kalır. Ardından benzerlik oranını iki katına çıkarın ve alttaki grafikte alanın dört katına çıktığını görün; üçgen kendisinin k² tane küçük kopyasına bölünür.

Ölçme köprüsü. Bağlam temelli bir madde haritayı kullanabilir: 1/25.000 ölçekli bir haritada 4 cm² alan kaplayan bir arazi gerçekte kaç hektardır? Uzunluk ölçeği 25.000 ise alan ölçeği 25.000² = 625.000.000'dur; 4 cm² gerçekte 2.500.000.000 cm², yani 250.000 m², yani 25 hektardır. Alanı uzunluk ölçeğiyle çarpan bir öğrenci 25.000 kat küçük, yani yanlış bir sonuç bulur.

Pisagor: ispat neden yalnız dik açıda işler?

Öğrenme çıktısı. MAT.9.5.4 — “Tales, Öklid ve Pisagor teoremlerini ispatlayabilme”

Yaygın yanılgı. Simülasyonun yanılgısı: “a² + b² = c² her üçgende geçerlidir.” Öğrenci teoremi bir formül olarak ezberler, ama hangi koşulda geçerli olduğunu taşımaz. Bankadaki kart dik üçgenle ilgili başka bir çizim yanılgısını yazar: “Dik açıdan hipotenüse indirilen yükseklik hipotenüsü iki eşit parçaya ayırır.” İspatın matematikteki işlevlerini inceleyen çalışmalar, ispatın yalnız doğrulamak için değil, bir sonucun neden doğru olduğunu açıklamak için de var olduğunu vurgular (de Villiers, 1990; Hanna, 2000). Pisagor'un alan ispatı bu açıklamayı görünür kılar.

Bağlam. Beşik çatının taşıyıcı iskeleti olan çatı makası uygulamada bir Öklid şeklidir: yatay taban kirişi hipotenüs gibi davranır, iki eğimli mertek üzerinde dik açıyla birleşir ve birleşme noktasından tabana indirilen dikme mahya yüksekliğini verir. Maarif dokuzuncu sınıf kitabı, üçgenin iç açılarının toplamının 180° olmasını ölçümle bırakmaz; paralel doğrular ve keseniyle ispatlanabileceğini vurgular. Sınıftaki bu ispat alışkanlığı, dik üçgen bağıntılarının ezber kural olmadığını anlamanın zeminidir.

Simülasyonda deneyin. İspatı oynatın: kenarı a + b olan büyük karenin içinde dört özdeş dik üçgen kayar. İlk düzende ortada c² büyüklüğünde bir boşluk kalır, ikinci düzende a² ve b² büyüklüğünde iki kare. Büyük karenin alanı değişmediği için c² = a² + b²'dir. Ardından C açısını 90°'tan 110°'a çekin ve tahmin edin: c² yine a² + b²'ye eşit kalır mı? Sağdaki grafikte fark −2ab·cos γ olarak görünür ve yalnız 90°'ta sıfır olur; Pisagor bağıntısı kosinüs teoreminin özel hâlidir.

Ölçme köprüsü. Bağlam temelli bir madde çatı makasını kullanabilir: 6 metre ve 8 metre uzunluğundaki iki mertek dik açıyla birleşiyor. Taban kirişinin uzunluğu ve mahya yüksekliği nedir? Pisagor bağıntısından taban kirişi 10 metredir; yükseklik ise Öklid bağıntısıyla ya da alan eşitliğiyle 6 · 8 / 10 = 4,8 metre bulunur. Yüksekliğin tabanı 3,6 ve 6,4 metrelik iki parçaya ayırdığını gören öğrenci, “yükseklik hipotenüsü ortalar” yanılgısını sayıyla çürütür.

Çokgenler: kesim bıçağı toplam kaç derece döner?

Öğrenme çıktısı. MAT.11.2.4 — “Dışbükey çokgenlerin kenar, açı, köşegen, simetri ve alan özelliklerine dair çıkarım yapabilme”

Yaygın yanılgı. Simülasyon bir uygulama yanılgısını sınar: makineye her köşede iç açı kadar dönmesi söylenirse bıçak levhayı kapatamaz ve başka bir şekil keser. Bankadaki kart tanımla ilgili bir yanılgıyı yazar: “Bir çokgenin bütün kenarları eşitse o çokgen düzgündür.” Öğrenci eşkenar üçgenden genelleme yapar; üçgende kenarlar eşitse açılar da eşit olmak zorundadır. Ama eşkenar dörtgenin bütün kenarları eşittir ve açıları eşit değildir. Üçgenin bu özel durumu, çokgenlere taşındığında yanıltır.

Bağlam. Cıvata ve somun başları çoğunlukla düzgün altıgen kesitlidir. Bunun nedeni geometriktir: düzgün altıgen 60°'lik dönme simetrisine sahiptir, yani somun 60° döndürüldüğünde anahtarın gördüğü şekil aynı kalır. Dar bir aralıkta kolun 60°'den fazla dönecek yeri olmasa bile anahtar çıkarılıp yeniden takılarak somun sıkılabilir. Maarif on birinci sınıf kitabı ise çokgenin iç açılar toplamını hazır formül olarak vermez: bir köşeden köşegenler çizilir, çokgen üçgenlere ayrılır ve kural bu gözlemden kurulur.

Simülasyonda deneyin. Önce tahmin edin: on iki kenarlı bir levhayı keserken bıçak toplamda beş kenarlıdakinden daha çok mu döner? Kesimi başlatın ve göstergedeki toplam dönüşü izleyin. Kenar sayısını değiştirin: iç açılar toplamı (n − 2) · 180° olarak büyür, dış açılar toplamı ise hep 360°'dir; bıçak bir tam tur atarak başladığı yöne döner. Ardından yanılgı düğmesiyle makineye iç açıyı girin ve levhanın kapanmadığını görün.

Ölçme köprüsü. Bağlam temelli bir madde kesim makinesini kullanabilir: düzgün sekizgen biçiminde bir trafik levhası kesecek bir makine her köşede kaç derece dönmelidir ve levhanın bir iç açısı kaç derecedir? Dış açılar toplamı 360° olduğundan her köşede 45° dönülür; bir iç açı 180° − 45° = 135°'dir. Soru dış açının hareketteki anlamını ve iç açıyla ilişkisini birlikte ister.

Katı cisimler: koni silindirin yarısı mıdır?

Öğrenme çıktısı. MAT.12.4.2 — “Dik prizma ile dik dairesel silindirden yararlanarak dik piramit, dik dairesel koni ve kürenin elemanları, yüzey alanları ve hacimleri arasındaki ilişkilere dair analojik akıl yürütebilme”

Yaygın yanılgı. Simülasyonun yanılgısı: “Koninin hacmi silindirin yarısıdır.” Bankadaki kart bir formül yanılgısını yazar: “Koninin hacmi V = (1/3)·π·r²·l ile bulunur.” Öğrenci koninin dışarıdan en görünür uzunluğu olan ana doğruyu hacme sokar; yükseklik ise cismin içinde kalan, görünmeyen bir doğru parçasıdır. Yanal alan formülünde ana doğrunun gerçekten kullanılması da karışıklığı besler.

Bağlam. Yol çalışmalarında kullanılan turuncu trafik konileri dik dairesel koninin doğrudan uygulamasıdır. Taban yarıçapı yaklaşık 15 cm, yüksekliği 70 cm olan bir yol konisinin ana doğrusu √(15² + 70²) ≈ 71,6 cm'dir: eğik kenar dikey yükseklikten yalnız birkaç santimetre uzundur. Reflektif şeridin alanını hesaplarken ana doğru, koninin hacmini hesaplarken yükseklik kullanılır. Program da bu ayrımı analojiyle kurar: koni silindirle, piramit prizmayla karşılaştırılarak öğrenilir.

Simülasyonda deneyin. Önce tahmin edin: aynı taban yarıçapı ve yükseklikteki bir koni, silindir biçimindeki bardağın kaçta kaçını doldurur? Külahları dökün ve kaç tanesinin bardağı doldurduğunu sayın: üç. Koninin hacmi silindirin üçte biridir. Ardından cismi küreye çevirin ve küreyi çevreleyen silindirle karşılaştırın; sonra açınımı açarak yüzeylerin düzleme nasıl serildiğini izleyin. Benzerlik oranını iki katına çıkarın: yüzey alanı dört, hacim sekiz katına çıkar.

Ölçme köprüsü. Bağlam temelli bir madde şunu sorabilir: aynı taban yarıçapı ve yükseklikteki silindir biçimli bir bardağı külahla dolduran bir dondurmacı kaç külah kullanır ve külahın yüksekliğini iki katına çıkarırsa bu sayı nasıl değişir? Hacim yükseklikle doğru orantılı olduğu için iki kat yüksek külah iki kat hacim taşır; ilk durumda üç, ikinci durumda bir buçuk külah gerekir.

Fermatrix'te geometri: sayılarla

Geometri simülasyonları Fermatrix'in matematik rafının içinde ayrı bir alt raf olarak durur: matematiğin 150 simülasyonundan 31 tanesi doğrudan geometri rafındadır. Benzerlik ve oran gibi bazı konular problem rafında da yer alır.

Fermatrix · Matematik rafıSimülasyon
Geometri31
Limit, Türev ve İntegral25
Sayılar, Denklemler ve Temel Kavramlar25
Problemler20
Olasılık ve İstatistik17
Karmaşık Sayılar, Matris ve Trigonometri12
Fonksiyonlar, Diziler ve Polinomlar12
Mantık ve Kümeler8
Toplam150

Ölçüm: 20 Kasım 2026, simülatör menüsünün kendi sınıflandırıcısıyla gerçek tarayıcıda sayıldı. Raf toplamına PhET ve NASA gibi kurumların açık simülasyonları da konuk olarak girer (1 adet); geri kalanı kurum içinde geliştirildi.

Geometri simülasyonlarında şekil sabit bir çizim değildir: köşeler, kenar uzunlukları ve açılar kaydırıcıyla değiştirilir, ölçümler her değişiklikte yeniden hesaplanır. Bu yüzden her simülasyon bir “Önce tahmin et” sorusuyla açılır ve bir özelliğin hangi koşulda korunup hangisinde bozulduğunu gösteren bir ikinci grafik taşır. Bütün raflar gibi geometri simülasyonları da rafa girmeden önce gerçek bir tarayıcıda hatasız çizip ölçüm üretmek zorundadır.

Geometri simülasyonlarının arkasında kavram bankasının geometri bölümü durur: 15 konu ve 352 atom. Yanılgı kartlarının çoğu bir çizim alışkanlığından doğan genellemeyi kayda geçirir; simülasyonların sürükleme ve ölçme adımları bu genellemeleri sınamak için tasarlanmıştır.

Fermat'ta geometri dersi: çizimi değil ilişkiyi görmek

Geometri derslerimizde bir özellik tahtaya tek bir çizimle yazılmaz. Öğretmen akıllı projeksiyonda şekli sürükler, sınıfa hangi özelliğin korunacağını sorar ve tahminleri tartışmaya açar. Bir özelliğin bir durumda bozulduğu an, o özelliğin hangi koşula bağlı olduğunu sormanın en doğal anıdır; ispat da bu sorunun cevabı olarak gelir. Küçük sınıflarda her öğrenci kendi tahminini söyler. Deneme sonuçlarında belirli bir geometri konusunda tekrar eden hatalar FermatAI tarafından öğretmene taşındığında, o konu bir sonraki derste yine sürüklenebilir bir şekille ve farklı bir bağlamla ele alınır.

Sıkça sorulan sorular

Maarif Modelinde geometri nasıl öğretilmeli? Bir özelliği tek bir çizimden değil, şekli değiştirerek sınayarak. Program doğrulamayı ve ispatı ister; öğrenci şekli sürükleyip bir özelliğin hangi durumda korunduğunu gördüğünde ispat bu gözlemin nedenini açıklayan bir adım olur.

Açıortay karşı kenarı ortalar mı? Hayır. Açıortay karşı kenarı, açının komşu kenarlarının oranında böler. Kenarı ortalayan çizgi kenarortaydır; ikisi yalnız ikizkenar üçgenin tepe açısında çakışır.

Fermatrix'te kaç geometri simülasyonu var? 6 Kasım 2026 itibarıyla matematik rafının 150 simülasyonundan 31 tanesi doğrudan geometri rafındadır; benzerlik ve oran gibi konular problem rafında da yer alır.

Seçilmiş literatür

Bu yazıda başvurulan başlıca kaynaklar; iddiaların izlenebilir olması ve okuyucunun kendi doğrulamasını yapabilmesi için aşağıda listelenmiştir.

  • T.C. Millî Eğitim Bakanlığı (2024). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli — Öğretim Programları. Ankara. (Alan becerileri MAB, kavramsal beceriler KB, eğilimler E ve sosyal-duygusal beceriler SDB kodlamaları bu programdan alınmıştır.)
  • van Hiele, P. M. (1986). Structure and Insight: A Theory of Mathematics Education. Orlando: Academic Press.
  • Usiskin, Z. (1982). Van Hiele Levels and Achievement in Secondary School Geometry (CDASSG Project). Chicago: University of Chicago.
  • Fischbein, E. (1993). The Theory of Figural Concepts. Educational Studies in Mathematics, 24(2), 139–162.
  • Hollebrands, K. F. (2007). The Role of a Dynamic Software Program for Geometry in the Strategies High School Mathematics Students Employ. Journal for Research in Mathematics Education, 38(2), 164–192.
  • de Villiers, M. (1990). The Role and Function of Proof in Mathematics. Pythagoras, 24, 17–24.
  • Hanna, G. (2000). Proof, Explanation and Exploration: An Overview. Educational Studies in Mathematics, 44(1–2), 5–23.
  • Posner, G. J., Strike, K. A., Hewson, P. W., & Gertzog, W. A. (1982). Accommodation of a Scientific Conception: Toward a Theory of Conceptual Change. Science Education, 66(2), 211–227.
  • White, R. T., & Gunstone, R. F. (1992). Probing Understanding. London: Falmer Press.

Çocuğunuzun geometri sorularında hangi özellikte zorlandığını birlikte okuyalım; o özelliği derste nasıl sürükleyerek sınadığımızı yerinde gösterelim.

Randevu: fermatvip.com/randevu — 0546 260 54 46

İlgili okumalar: Serinin girişi: ölçmeden önce deneyim · Maarif Modelinde matematik · Maarif Modelinde fizik · TYT matematik ve geometri: iki merdiven

Akademik künye — Kurumumuzun eğitimde yapay zeka yaklaşımı dört kalıcı kayıtla açık erişimde belgelenmiştir. Kuram makalesi: DOI 10.5281/zenodo.21910882. Monografi: DOI 10.5281/zenodo.21894382. Tanım makalesi: DOI 10.5281/zenodo.21309306. Teknik rapor: DOI 10.5281/zenodo.21203519. Kayıtlar CERN tarafından işletilen Zenodo altyapısında tutulur; kuram makalesi ve teknik rapor ayrıca EdArXiv (Center for Open Science) ve SSRN üzerinde de açık erişimdedir. Tüm künyeler: Akademik Temel · Araştırma & Yayınlar.

konuyla ilgili yazılar

Maarif Modelinde Ölçme Yalnız Sınav mı? Bağlamı Önce Deneyimletmek: Fermatrix Simülasyon Dünyası

çevir ↺

❝ Öğrencilerimiz, öğretmenlerimiz ve bizimle çalışan eğitimciler için açıktır; dışarıya satılan bir ürün değildir.

Yazıyı aç →

Matematikte Değişimi Görmek: Maarif Modelinde Matematik Nasıl Öğretilir?

çevir ↺

❝ Simülasyonun yanılgısı: “Dört atışta 0, 1, 2, 3 ya da 4 tura gelmesi eşit olasılıklıdır; her biri 1/5'tir.” Öğrenci sonuçları sayar, ama her sonuca…

Yazıyı aç →

Maarif Modelinde Fizik Nasıl Öğretilir? Tahmin, Simülasyon ve Kavram Yanılgısı

çevir ↺

❝ Yaz günü sahilde kum çıplak ayakla basılamayacak kadar kızgınken birkaç metre ötedeki deniz suyu serindir.

Yazıyı aç →