---
title: "Maarif Modelinde Tarih Nasıl Öğretilir? | Fermat"
description: "Maarif'in tarih programı öğrenciden tarihsel bilginin nasıl üretildiğini çözümlemesini ister: kaynağı sorgulamayı, tarihlendirmeyi, kanıtı tartmayı. Kaynak eleştirisi, radyokarbon tarihleme, paranın doğuşu, Kösedağ ve Kanuni'nin seferleri üzerinden öğrenme çıktıları, yaygın yanılgılar ve kanıtla çalışan canlı simülasyonlar."
url: https://fermatvip.com/maarif-modeli-tarih-nasil-ogretilir
lang: tr
publisher: Fermat Eğitim Kurumları (İzmir, Konak/Alsancak)
date_modified: 2026-11-06
---

# Kanıtla Düşünmek: Maarif Modelinde Tarih Nasıl Öğretilir?

Maarif'in tarih programı öğrenciden tarihsel bilginin nasıl üretildiğini çözümlemesini ister: kaynağı sorgulamayı, tarihlendirmeyi, kanıtı tartmayı. Kaynak eleştirisi, radyokarbon tarihleme, paranın doğuşu, Kösedağ ve Kanuni'nin seferleri üzerinden öğrenme çıktıları, yaygın yanılgılar ve kanıtla çalışan canlı simülasyonlar.

Fermat Eğitim Kurumları Akademik Kadrosu · 6 Kasım 2026 · 14 dakikada okunur

**Kısa cevap:** Maarif Modeli'nde tarih, ezberlenen tarihlerin ve adların bir listesi değil, geçmiş hakkında kanıtla akıl yürütme biçimidir. Program öğrenciden tarihin doğasını kaynaklar üzerinden incelemesini, tarihsel bilginin üretim sürecini çözümlemesini ve olayların etkilerini karşılaştırmasını ister. Tarihte de kavram yanılgıları vardır ve çoğu bir kestirmeden doğar: en eski kaynağın en güvenilir olduğu, ilk büyük yenilginin bir devletin sonu olduğu, bir kuşatmanın yalnız güç farkıyla açıklanabileceği. Simülasyon tarihte deney yapmaz; kanıtı tartmayı, ölçmeyi ve bir varsayımı sınamayı görünür kılar.

Tarih öğretimi araştırmaları, uzman tarihçiler ile öğrencilerin belgeleri okuma biçimleri arasında büyük bir fark bulur: tarihçi bir belgeyi okumaya başlamadan önce kimin, ne zaman ve hangi amaçla yazdığına bakar; öğrenci ise metnin içeriğine odaklanır ve kaynağı bir bilgi deposu gibi okur (Wineburg, 1991). Tarihsel düşünmeyi kaynak, kanıt, süreklilik ve değişim, neden ve sonuç, tarihsel bakış açısı ve etik boyut gibi kavramlarla çerçeveleyen yaklaşım, bu becerilerin açıkça öğretilebileceğini gösterir (Seixas ve Morton, 2013). Öğrencilerin tarihsel anlayışının yaşla nasıl geliştiğini izleyen çalışmalar da kanıt kavramının kendiliğinden değil, yönlendirilmiş etkinliklerle olgunlaştığını bildirir (Lee ve Ashby, 2000).

**Maarif Modelinde Alan Öğretimi serisi.** Her yazı bir branşta beş kavramı aynı sırayla ele alır: öğrenme çıktısı, yaygın yanılgı, bağlam, canlı simülasyon ve ölçme. [Giriş: ölçmeden önce deneyim](https://fermatvip.com/maarif-modeli-simulasyonla-ogretim) · [Fizik](https://fermatvip.com/maarif-modeli-fizik-nasil-ogretilir) · [Kimya](https://fermatvip.com/maarif-modeli-kimya-nasil-ogretilir) · [Biyoloji](https://fermatvip.com/maarif-modeli-biyoloji-nasil-ogretilir) · [Matematik](https://fermatvip.com/maarif-modeli-matematik-nasil-ogretilir) · [Geometri](https://fermatvip.com/maarif-modeli-geometri-nasil-ogretilir) · [Coğrafya](https://fermatvip.com/maarif-modeli-cografya-nasil-ogretilir) · **Tarih**

bu yazının haritası

*01* Maarif'te tarih: geçmişin inşası*02* Kaynak eleştirisi: en eski kaynak birinci…*03* Radyokarbon tarihleme: ham yaş takvim yaşı…*04* Paranın doğuşu: parayı Sümerler mi buldu?*05* Kösedağ: yenilgi devletin sonu muydu?*06* Kanuni'nin seferleri: Viyana güçten mi,…*07* Fermatrix'te tarih: sayılarla

## Maarif'te tarih: geçmişin inşası

Maarif'in tarih programı dokuzuncu sınıfta geçmişin inşa sürecinde tarih, Eski Çağ ve Orta Çağ medeniyetleriyle başlar; onuncu sınıfta Türkistan'dan Türkiye'ye uzanan süreci ve Osmanlı'nın kuruluşundan cihan devletine dönüşümünü işler (MEB, 2024). Öğrenme çıktıları "kaynakları yorumlayabilme", "tarihsel bilginin üretim sürecini çözümleyebilme" ve "özgün fikirler üretebilme" gibi fiillerle yazılmıştır. Aşağıdaki beş bölümde simülasyonlar bir zaman şeridi, bir kanıt terazisi, bir bozunma eğrisi ya da bir sefer haritası olarak bu becerileri çalıştırır.

## Kaynak eleştirisi: en eski kaynak birinci el midir?

**Öğrenme çıktısı.** TAR.9.1.2 ve TAR.9.1.3 — *“Tarihin doğasını farklı kaynaklar üzerinden inceleyebilme · Tarihsel bilginin üretim sürecini çözümleyebilme”*

**Yaygın yanılgı.** Bankadaki kart sınavda en sık karşılaşılan kestirmeyi yazar: *“Kaynak ne kadar eskiyse o kadar birinci eldir.”* Öğrenci seçeneklerdeki tarihlere bakar ve en eskisini işaretler. Örneklerin çoğunda birinci el kaynak gerçekten de en eski tarihli olduğu için kestirme çoğu zaman doğru sonuç verir; ama ölçüt yanlıştır. Birinci el kaynak, olayı yaşayanın ya da gözleyenin ürettiği kaynaktır. Wineburg'un (1991) tarihçilerde gözlediği ilk alışkanlık da budur: önce kaynağı kimin ürettiğine bakmak.

**Bağlam.** Maarif ders kitabı tarihin kaynaklarını sayarken yazılı ve sözlü kaynakların yanına sesli ve görüntülü kaynakları da koyar: fotoğraflar, filmler, video ve ses kayıtları. Bu sınıflandırma bugün herkesin cebindeki telefonu doğrudan ilgilendirir: bir mahalle şenliğinde ya da bir afet gecesinde çekilen ham bir video, yıllar sonra o olayın birinci el kaynağıdır. Simülasyondaki örnek aynı ilkeyi geçmişe taşır: 1975'te kaydedilen bir Çanakkale gazisinin anlatımı, 1958 tarihli bir kitaptan daha yenidir, ama birinci eldir.

![Kaynak eleştirisi simülasyonu: bir olay için karışık sırayla verilmiş fotoğraf, günlük, ses kaydı, belgesel ve ders kitabı gibi kaynaklar, sağda kaynakların üretildiği yıl ile olaya tanıklık mesafesini gösteren dağılım grafiği ve araştırma aşamalarına göre doğru sınıflandırma sayısı, yanda olay, kaynak sayısı ve tanıklık penceresi kaydırıcıları](https://fermatvip.com/assets/fermatrix/tarih-biliminin-konusu-yonte-1000.webp)

Fermatrix · Tarih · Tarih Bilimi ve İlk Çağ **Birinci El mi, İkinci El mi? — Kaynağın Yaşı Değil Tanıklığı.** Önce “en eski olan birinci eldir” kestirmesiyle tahmin edin, sonra tarama, tasnif, tahlil ve terkip aşamalarını ilerletin. Bir kaynağın birinci el olmasının ölçütünün yaşı değil, onu üretenin olaya tanıklığı olduğunu görün.

**Simülasyonda deneyin.** Önce kestirmeyle tahmin edin ve en eski kaynağı birinci el olarak işaretleyin. Sonra araştırma aşamalarını sırayla ilerletin: kaynakları tarayın, türlerine göre tasnif edin, her birinin olaya tanıklığını tahlil edin ve sonucu terkip edin. Sağdaki grafikte kaynakların üretim yılı ile olaya tanıklık mesafesi ayrı eksenlerde görünür; birinci el kaynaklar yaşlarına göre değil, tanıklıklarına göre kümelenir. Olayı değiştirin ve kestirmenin hangi olaylarda tuttuğunu, hangilerinde çöktüğünü görün.

**Ölçme köprüsü.** Bağlam temelli bir madde 1999 Marmara Depremi'ni kullanabilir: depremi yaşayan birinin 2004'te yazdığı bir anı, depremden bir gün sonra bir köşe yazarının yazdığı bir yorum yazısı, 2019'da yayımlanan bir belgesel ve deprem gecesi bir yurttaşın kaydettiği bir video verilsin. Hangileri birinci el kaynaktır? Beklenen cevap, olayı yaşayanların ürettiği anıyı ve videoyu birinci el, olayı yaşamamış birinin sonradan yazdığı ya da derlediği kaynakları ikinci el sayar; ölçüt kaynağın yaşı değil tanıklıktır.

## Radyokarbon tarihleme: ham yaş takvim yaşı mıdır?

**Öğrenme çıktısı.** TAR.9.1.3 — *“Tarihsel bilginin üretim sürecini çözümleyebilme”*

**Yaygın yanılgı.** Simülasyonun yanılgısı: *“Ham karbon-14 yaşı takvim yaşıdır.”* Radyokarbon yönteminin ilk varsayımı atmosferdeki karbon-14 oranının zaman içinde sabit kaldığıydı; ölçümler bu oranın değiştiğini gösterdi. Ham radyokarbon yaşı, bu yüzden ağaç halkaları ve başka arşivlerle kurulmuş bir kalibrasyon eğrisiyle takvim yaşına çevrilir (Reimer ve ark., 2020). Bankadaki kart yardımcı bilimlerle ilgili bir yanılgıyı yazar: *“Arkeoloji yalnız tarih öncesiyle ilgilenir.”* Yazılı dönemlerin çalışılmasında da arkeolojik ve doğa bilimsel kanıtlar vazgeçilmezdir.

**Bağlam.** Maarif ders kitabı yardımcı bilimleri bir tabloyla tanıtır: Pieter Bruegel'in 1565 tarihli “Karda Avcılar” tablosu, Viyana'daki Kunsthistorisches Museum'da sergilenir ve Küçük Buzul Çağı'nın yaşam koşullarına dair tarihçilere bilgi verir. Ressamın niyeti bu olmasa da tablo bir iklim kanıtına dönüşür. Radyokarbon da aynı türden bir kanıttır: bir kazıdan çıkan kömür parçasının yaşı, yazılı hiçbir kaynağın bulunmadığı bir dönemi tarihlendirir. Göbeklitepe'nin en erken katmanları bu yöntemle MÖ 10. bin yıla tarihlendirilmiştir.

![Radyokarbon simülasyonu: karbon-14 oranının zamanla üstel azalışı, ölçülen oranın yaşa dönüştürülmesi, sağda ağaç halkası kalibrasyon eğrisi ve kalibre edilmiş yaşın olasılık dağılımı, bozunan atom ızgarası, yanda kalan karbon-14 oranı, ölçüm belirsizliği ve modern karbon kirlenmesi kaydırıcıları](https://fermatvip.com/assets/fermatrix/karbon14-1000.webp)

Fermatrix · Tarih · Tarih Bilimi ve İlk Çağ **Radyokarbon Tarihleme ve Kalibrasyon.** Kalan karbon-14 oranını değiştirin ve ölçülen radyokarbon yaşının nasıl hesaplandığını görün. Ardından kalibrasyonu açın: geçmişte atmosferdeki karbon-14 oranı farklı olduğu için ham yaşın takvim yaşından ne kadar saptığını kalibrasyon eğrisinde okuyun.

**Simülasyonda deneyin.** Önce tahmin edin: kalan karbon-14 oranı yüzde 29 ise örnek kaç yaşındadır ve kalibrasyon bu yaşı büyütür mü, küçültür mü? Bozunmayı oynatın ve yüz atomun yarısının yaklaşık her 5.730 yılda bir bozunduğunu izleyin. Kalan yüzde 29, yaklaşık 10 bin yıllık bir radyokarbon yaşına karşılık gelir. Kalibrasyonu açın: Holosen boyunca atmosferdeki karbon-14 oranı farklı olduğu için ham yaş gerçeği genç gösterir; 10 bin yıllık radyokarbon yaşı yaklaşık 11.500 takvim yılına karşılık gelir. Son olarak modern karbonla kirlenmeyi artırın ve küçük bir kirliliğin eski bir örneği ne kadar gençleştirdiğini görün.

**Ölçme köprüsü.** Bağlam temelli bir madde şunu sorabilir: bir kazıda bulunan ağaç kömüründe başlangıçtaki karbon-14'ün yarısı kalmışsa örneğin radyokarbon yaşı yaklaşık kaç yıldır ve bu yaşı bir tarihî döneme yerleştirmeden önce hangi işlem yapılmalıdır? Beklenen cevap, bir yarılanma süresi kadar, yani yaklaşık 5.700 yıllık bir radyokarbon yaşını ve bu yaşın bir kalibrasyon eğrisiyle takvim yaşına çevrilmesi gerektiğini söyler. Soru tarihsel bilginin üretim sürecini doğa bilimiyle birlikte çözümlemeyi ister.

Radyokarbon da aynı türden bir kanıttır: bir kazıdan çıkan kömür parçasının yaşı, yazılı hiçbir kaynağın bulunmadığı bir dönemi tarihlendirir.

Radyokarbon tarihleme: ham yaş takvim yaşı mıdır?

## Paranın doğuşu: parayı Sümerler mi buldu?

**Öğrenme çıktısı.** TAR.9.2.1 — *“Tarım Devrimi’nin Eski Çağ medeniyetlerindeki yerleşmeye ve ekonomik faaliyetlere etkisini değerlendirebilme”*

**Yaygın yanılgı.** Bankadaki kart: *“Parayı bulan Sümerlerdir.”* Sümerler yazının, ilk yazılı kanunların ve tekerleğin uygarlığı olarak öğrenilir; zihin “ilk şeyler Sümerlere aittir” kalıbını kurunca para da o listeye eklenir. Yanılgıyı besleyen ikinci neden, Mezopotamya'da gümüşün gerçekten bir değer ölçüsü olarak kullanılmasıdır. Ama gümüş tartılarak kullanılırdı; şekel bir ağırlık birimiydi. Devlet tarafından damgalanmış sikke ise ilk kez MÖ 7. yüzyılda Lidya'da basıldı; Herodotos da Lidyalıları altın ve gümüş sikke basan ilk halk olarak anar (Tarih, I.94).

**Bağlam.** Maarif ders kitabı İlk Çağ kurumlarını bugün nasıl “okuduğumuzu” gösteren etkinliklerle açar: Lagaş şehir devletinin bir zaferi için dikilen Akbabalar Steli'nde askerlerin görünümünden ordu yapısını çıkarmak, Anadolu'daki antik yerleşimleri listelemek. Para da aynı biçimde bir kanıt zinciri olarak okunur: Mezopotamya tabletlerindeki fiyat kayıtları gümüşün değer ölçüsü olduğunu, Sardes çevresinde bulunan elektron sikkeler ise damgalı paranın Lidya'da doğduğunu gösterir. İki kanıt farklı şeyleri kanıtlar.

![İlk Çağ ekonomisi simülasyonu: bir pazarda takas yapmaya çalışan tüccarlar ve aralarındaki görüşme çizgileri, sağda mal çeşidi arttıkça bir alışveriş için gereken görüşme sayısının takas ve para düzeninde karşılaştırması, altta Mezopotamya'dan Lidya'ya zaman şeridi, yanda mal çeşidi, görüşme süresi ve tartım ayarı kaydırıcıları](https://fermatvip.com/assets/fermatrix/ilk-cag-da-ekonomi-hukuk-din-1000.webp)

Fermatrix · Tarih · Tarih Bilimi ve İlk Çağ **İlk Çağ Ekonomisi — Takastan Sikkeye: Parayı Kim Buldu?.** Pazardaki mal çeşidini artırın ve takasta bir alışveriş için gereken görüşme sayısının nasıl büyüdüğünü görün. Ardından tartılan gümüşü ve damgalı sikkeyi devreye sokun; zaman şeridinde değer ölçüsü ile basılı paranın farklı dönemlere ait olduğunu izleyin.

**Simülasyonda deneyin.** Önce tahmin edin: parayı Sümerler mi buldu? Pazardaki takas düzenini başlatın. Takasta bir alışveriş için “çifte rastlantı” gerekir: karşınızdakinin istediğiniz malı taşıması ve sizin malınızı istemesi. Simülasyon binlerce görüşmeyi gerçekten dener ve işlem başına harcanan süreyi teoriyle yan yana ölçer. Mal çeşidini artırın ve sürenin hızla büyüdüğünü görün. Ardından tartılan gümüşü, sonra damgalı sikkeyi devreye sokun ve her adımın alışverişi nasıl kısalttığını izleyin.

**Ölçme köprüsü.** Bağlam temelli bir madde şunu sorabilir: bir Mezopotamya tabletinde belirli miktarda arpanın bir şekel gümüşe denk geldiği yazıyorsa, bu kayıt Sümerlerin parayı bulduğunu mu gösterir? Beklenen cevap, kaydın gümüşün bir değer ölçüsü olarak kullanıldığını gösterdiğini, ama tartılarak kullanılan gümüş ile devletin damgasını taşıyan sikkenin farklı kurumlar olduğunu söyler. Soru bir kanıtın neyi kanıtladığını ve neyi kanıtlamadığını ayırmayı ister.

## Kösedağ: yenilgi devletin sonu muydu?

**Öğrenme çıktısı.** TAR.10.1.1 — *“Türkistan’dan Türkiye’ye uzanan süreçte 1040-1299 yılları arasında meydana gelen önemli askerî mücadelelerin Türk tarihinin seyrine etkilerini karşılaştırabilme”*

**Yaygın yanılgı.** Bankadaki kart: *“Kösedağ Savaşı'nda Türkiye Selçuklu Devleti yıkıldı.”* Kösedağ (1243) gerçekten bir dönüm noktasıdır: Anadolu'da siyasi birlik bozuldu, devlet Moğol denetimine girdi ve bir daha eski gücüne kavuşamadı. Zihin büyük bir sonucu yıkılışla eşitlemeye eğilimlidir; ders anlatımlarında Kösedağ'dan hemen sonra beyliklere geçilmesi de bu eşitlemeyi pekiştirir. Oysa Türkiye Selçuklu Devleti Kösedağ'dan sonra da yarım yüzyıldan fazla sürdü; Anadolu'nun bu dönemi klasik çalışmalarda ayrıntılı biçimde incelenmiştir (Cahen, 1968).

**Bağlam.** Maarif ders kitabında bir öğretmen, öğrencilerinden kahvaltıda ne yediklerini anlatmalarını, sonra da anlattıklarının doğru olduğunu kanıtlayacak yollar önermelerini ister: görgü tanıklarının ifadeleri, fişler, bulunan parçalar. Sonuçlar karmaşıktır, çünkü tarih de böyledir. Kösedağ sorusu aynı ilkeyle cevaplanır: kronikler bir yorum taşır, kitabeler ve sikkeler ise devletin hangi tarihte kimin adına iş gördüğünü doğrudan kayda geçirir.

![Kösedağ simülasyonu: Haçlı Seferleri ve Moğol İstilası olaylarının zaman şeridi, kronik, kitabe ve sikke gibi kanıt kartları, altta yıllara göre kanıt ağırlığı ve “devlet sürüyor” hükmünün eşik çizgisi, yanda zaman, kaynak güvenilirliği ve hüküm eşiği kaydırıcıları](https://fermatvip.com/assets/fermatrix/hacli-seferleri-ve-mogol-bn2-1000.webp)

Fermatrix · Tarih · İslam ve Türk-İslam Tarihi **Kösedağ Kanıt Terazisi — Devlet 1243'te mi yıkıldı?.** Zamanı akıtın: Haçlı ve Moğol olayları zincir hâlinde yanar, kanıt kartları kaynak türüne göre tartılır. Kösedağ'dan sonra Türkiye Selçuklu adına basılan sikkelerin ve dikilen kitabelerin, “yenilgi yıkılıştır” kestirmesini nasıl çürüttüğünü görün.

**Simülasyonda deneyin.** Önce tahmin edin: Kösedağ Savaşı bittiğinde Türkiye Selçuklu Devleti hâlâ var mıydı? Zamanı akıtın ve olayların zincir hâlinde yandığını izleyin. Kanıt kartlarını açın: kronikler tanık, kitabeler belge, sikkeler bulunan parça olarak tartılır. “Yenilgi yıkılıştır” kestirmesini açıp kapatın ve hükmün nasıl değiştiğini görün. 1246 tarihli sikke kartına bakın: savaştan üç yıl sonra sultan adına para basılmaya devam etmektedir.

**Ölçme köprüsü.** Bağlam temelli bir madde şunu sorabilir: Kösedağ Savaşı'ndan sonraki yıllarda Türkiye Selçuklu sultanları adına basılmış sikkeler ve inşa ettirilmiş yapıların kitabeleri bulunuyorsa, bu kanıtlar savaşın sonucu hakkında ne söyler? Beklenen cevap, devletin varlığını sürdürdüğünü ama bağımsızlığını yitirdiğini ayırt eder; askerî bir yenilginin etkilerini devletin yıkılışıyla karıştırmadan karşılaştırır.

## Kanuni'nin seferleri: Viyana güçten mi, takvimden mi döndü?

**Öğrenme çıktısı.** TAR.10.3.1 — *“1453-1683 yılları arasındaki siyasi ve askerî mücadelelerin Osmanlı Devleti’nin cihan devleti hâline gelmesindeki rolüne ilişkin özgün fikirler üretebilme”*

**Yaygın yanılgı.** Simülasyonun yanılgısı: *“Viyana 1529'da Osmanlı zayıf olduğu için alınamadı.”* Kuşatmanın sonucu güç karşılaştırmasıyla açıklanır; mesafe ve mevsim gibi yapısal koşullar görülmez. Bankadaki kart aynı dönemle ilgili başka bir yanılgıyı yazar: *“Kapitülasyonlar Kanuni'nin hatasıdır, Osmanlı ekonomisi bu yüzden çökmüştür.”* Sonraki yüzyılların olumsuz çağrışımı geriye doğru yansıtılır; oysa bu ayrıcalıklar verildikleri dönemde güçlü bir devletin ticareti çekmek için tanıdığı tek taraflı imtiyazlardı (İnalcık, 1973).

**Bağlam.** Osmanlı ordusu sefere genellikle Hıdrellez (6 Mayıs) civarında çıkar, Kasım günü (8 Kasım) civarında kışlağa dönerdi. Bir sefer bu yüzden harita ile takvimin birlikte çözülmesiydi. 1529'da ordu İstanbul'dan Mayıs ayında yola çıktı, yağışlı bir yaz yüzünden yolların bozulduğu bir yürüyüşün ardından Viyana önlerine ancak Eylül'ün son günlerinde ulaştı ve kuşatma Ekim ortasında kaldırıldı. Erken modern ordu lojistiği üzerine yapılan çalışmalar, sefer mevsiminin ve ikmal hatlarının harekâtın menzilini belirlediğini gösterir (Murphey, 1999).

![Kanuni seferleri simülasyonu: İstanbul'dan Viyana'ya uzanan sefer güzergâhı ve konak noktaları, sağda yola çıkış gününden itibaren katedilen mesafe ve hedefe varış ile kışlağa dönüş tarihleri, altta seferler zaman şeridi, yanda çıkış günü, günlük yürüyüş hızı ve konaklama payı kaydırıcıları](https://fermatvip.com/assets/fermatrix/kanuni-donemi-ve-osmanli-avr-1000.webp)

Fermatrix · Tarih · Osmanlı: Kuruluş ve Klasik Çağ **Kanuni Seferleri — Viyana Ordudan mı, Takvimden mi Döndü?.** Ordunun çıkış gününü ve günlük yürüyüş hızını belirleyin; seferi başlatın ve ordunun Viyana'ya hangi ayda vardığını, kışlağa dönmek zorunda kalmadan önce kuşatmaya kaç gün kaldığını grafikte okuyun.

**Simülasyonda deneyin.** Önce tahmin edin: 10 Mayıs'ta İstanbul'dan çıkan bir ordu Viyana'ya hangi ayda varır ve kuşatmaya kaç gün kalır? Seferi başlatın. Konak noktaları arasındaki yürüyüş, yağış ve köprü geçişleriyle uzar; ordu yaz sonunda hedefe ulaşır. Grafikte varış tarihi ile kışlağa dönüş için yola çıkılması gereken tarih arasındaki aralığı okuyun: kuşatmaya kalan süre birkaç haftadır. Ardından çıkış gününü ve yürüyüş hızını değiştirin ve aynı ordunun daha yakın bir hedefte ne kadar farklı bir süre kazandığını görün.

**Ölçme köprüsü.** Bağlam temelli bir madde şunu sorabilir: 1529 seferinde ordunun Viyana'ya Eylül sonunda vardığını ve Kasım başında kışlağa dönmesi gerektiğini gösteren bir zaman çizelgesi verilsin. Kuşatmanın sonucu hakkında hangi açıklamalar bu kanıtla desteklenir? Beklenen cevap, sonucu yalnız askerî güçle değil, sefer takvimi ve ikmal mesafesiyle de açıklayan özgün bir yorum kurar; programın istediği “özgün fikir” de budur.

## Fermatrix'te tarih: sayılarla

Tarih rafı dokuz alt rafa ayrılır; Osmanlı'nın kuruluş ve klasik çağı ile İslam ve Türk-İslam tarihi rafın en kalabalık iki bölümüdür. Tarih simülasyonlarının hiçbiri dış kaynaklı değildir; hepsi kurum içinde geliştirildi.

| Fermatrix · Tarih rafı | Simülasyon |
|---|---|
| Osmanlı: Kuruluş ve Klasik Çağ | 34 |
| İslam ve Türk-İslam Tarihi | 31 |
| Tarih Bilimi ve İlk Çağ | 28 |
| Millî Mücadele ve İnkılap | 27 |
| Osmanlı: Değişim ve Dağılma | 26 |
| Orta ve Yeni Çağ Avrupa | 14 |
| Çağdaş Türkiye ve Dünya | 13 |
| Tarih ve Toplum | 8 |
| İlk Türk Devletleri | 7 |
| **Toplam** | **188** |

Ölçüm: 6 Kasım 2026, simülatör menüsünün kendi sınıflandırıcısıyla gerçek tarayıcıda sayıldı. Raf toplamına PhET ve NASA gibi kurumların açık simülasyonları da konuk olarak girer (0 adet); geri kalanı kurum içinde geliştirildi.

Bu yazıdaki simülasyonlar, Fermatrix'in tarih rafındaki 188 simülasyondan seçildi. Rafın tamamında 828 canlı parametre var: her kaydırıcı hem sahneyi hem ölçüm panelini aynı anda değiştirir. Bütün raflar aynı yazılım sözleşmesiyle yazılır: tarayıcıda çalışan JavaScript modülleri, HTML5 Canvas ile çizim ve her simde aynı beş parça (başlangıç durumu, parametreler, eylemler, ölçüm paneli, çizim). Bir sim rafa girmeden önce gerçek bir tarayıcıda açılır; hata vermeden çizmesi ve ölçüm paneli üretmesi şarttır. Ardından ayrı bir ölçüm, simin canlı parametre, eylem, ikinci grafik, tahmin adımı ve adıyla yazılmış bir yanılgı taşıyıp taşımadığına bakar.

Tarih simülasyonlarının arkasında kavram bankasının tarih bölümü durur: 88 konu ve 2.023 atom. Yanılgı kartları ve bağlamlar oradan alınmıştır; tarih bölümünde kaynak eleştirisi ve neden-sonuç zinciri gibi tarihsel düşünmeye özgü atom türleri de bulunur.

Tarih simülasyonlarının hiçbiri dış kaynaklı değildir; hepsi kurum içinde geliştirildi.

Fermatrix'te tarih: sayılarla

## Fermat'ta tarih dersi: kanıtı masaya koymak

Tarih derslerimizde simülasyon bir kanıt masası gibi kullanılır. Öğretmen akıllı projeksiyonda bir zaman şeridini akıtır, bir kanıt kartını açar ya da bir sefer güzergâhını çizer ve sınıfa bu kanıtın neyi gösterdiğini, neyi göstermediğini sorar. Tarih sınavlarındaki uzun metinli sorular çoğu zaman bir kaynak parçası verir ve o kaynaktan hangi sonucun çıkarılabileceğini sorar; öğrenci kaynağı tartmayı simülasyonda çalışmışsa metni de aynı soruyla okur. Deneme sonuçlarında tekrar eden hatalar FermatAI tarafından öğretmene taşındığında, aynı beceri bir sonraki derste başka bir dönemin kanıtıyla yeniden çalışılır.

## Sıkça sorulan sorular

**Maarif Modelinde tarih nasıl öğretilmeli?** Ezberlenecek bir olay listesi olarak değil, kanıtla akıl yürütme biçimi olarak. Program kaynakları incelemeyi, tarihsel bilginin üretim sürecini çözümlemeyi ve olayların etkilerini karşılaştırmayı ister; öğrenci bir kanıtın neyi gösterdiğini ve neyi göstermediğini ayırmayı öğrenir.

**En eski kaynak birinci el kaynak mıdır?** Hayır. Birinci el kaynak, olayı yaşayan ya da gözleyen birinin ürettiği kaynaktır. Bir olaydan yıllar sonra kaydedilmiş bir tanık anlatımı birinci eldir; olaydan kısa süre sonra yazılmış ama tanıklığa dayanmayan bir kitap ise ikinci el olabilir.

**Fermatrix'te kaç tarih simülasyonu var?** 6 Kasım 2026 itibarıyla 188; hepsi kurum içinde geliştirildi. Simülasyonlar tarih biliminden çağdaş Türkiye'ye dokuz alt rafa ayrılır.

## Seçilmiş literatür

Bu yazıda başvurulan başlıca kaynaklar; iddiaların izlenebilir olması ve okuyucunun kendi doğrulamasını yapabilmesi için aşağıda listelenmiştir.

- T.C. Millî Eğitim Bakanlığı (2024). *Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli — Öğretim Programları* . Ankara. (Alan becerileri MAB, kavramsal beceriler KB, eğilimler E ve sosyal-duygusal beceriler SDB kodlamaları bu programdan alınmıştır.)
- Wineburg, S. S. (1991). Historical Problem Solving: A Study of the Cognitive Processes Used in the Evaluation of Documentary and Pictorial Evidence. *Journal of Educational Psychology* , 83(1), 73–87.
- Seixas, P., & Morton, T. (2013). *The Big Six Historical Thinking Concepts* . Toronto: Nelson Education.
- Lee, P., & Ashby, R. (2000). Progression in Historical Understanding Among Students Ages 7–14. In P. N. Stearns, P. Seixas, & S. Wineburg (Eds.), *Knowing, Teaching, and Learning History* (pp. 199–222). New York: New York University Press.
- Libby, W. F. (1955). *Radiocarbon Dating* (2nd ed.). Chicago: University of Chicago Press.
- Reimer, P. J., et al. (2020). The IntCal20 Northern Hemisphere Radiocarbon Age Calibration Curve (0–55 cal kBP). *Radiocarbon* , 62(4), 725–757.
- Cahen, C. (1968). *Pre-Ottoman Turkey* . London: Sidgwick & Jackson.
- İnalcık, H. (1973). *The Ottoman Empire: The Classical Age 1300–1600* . London: Weidenfeld & Nicolson.
- Murphey, R. (1999). *Ottoman Warfare, 1500–1700* . London: UCL Press.
- Posner, G. J., Strike, K. A., Hewson, P. W., & Gertzog, W. A. (1982). Accommodation of a Scientific Conception: Toward a Theory of Conceptual Change. *Science Education* , 66(2), 211–227.

Çocuğunuzun tarih sorularında hangi beceride zorlandığını birlikte okuyalım; kanıtla çalışmayı derste nasıl kurduğumuzu yerinde gösterelim.

**Randevu:** [fermatvip.com/randevu](https://fermatvip.com/randevu) — 0546 260 54 46

İlgili okumalar: [Serinin girişi: ölçmeden önce deneyim](https://fermatvip.com/maarif-modeli-simulasyonla-ogretim) · [Maarif Modelinde coğrafya](https://fermatvip.com/maarif-modeli-cografya-nasil-ogretilir) · [Maarif Modeli ve YKS](https://fermatvip.com/maarif-modeli-yks-donusumu) · [TYT sosyal bilimler: geri çağırma dersi](https://fermatvip.com/tyt-sosyal-bilimler-nasil-calisilir)

**Akademik künye —** Kurumumuzun eğitimde yapay zeka yaklaşımı dört kalıcı kayıtla açık erişimde belgelenmiştir. Kuram makalesi: DOI [10.5281/zenodo.21910882](https://doi.org/10.5281/zenodo.21910882). Monografi: DOI [10.5281/zenodo.21894382](https://doi.org/10.5281/zenodo.21894382). Tanım makalesi: DOI [10.5281/zenodo.21309306](https://doi.org/10.5281/zenodo.21309306). Teknik rapor: DOI [10.5281/zenodo.21203519](https://doi.org/10.5281/zenodo.21203519). Kayıtlar CERN tarafından işletilen Zenodo altyapısında tutulur; kuram makalesi ve teknik rapor ayrıca EdArXiv (Center for Open Science) ve SSRN üzerinde de açık erişimdedir. Tüm künyeler: [Akademik Temel](https://fermatvip.com/arastirma/) · [Araştırma & Yayınlar](https://fermatvip.com/fermatai-arastirma-yayinlari).

konuyla ilgili yazılar

### Maarif Modelinde Ölçme Yalnız Sınav mı? Bağlamı Önce Deneyimletmek: Fermatrix Simülasyon Dünyası

çevir ↺

❝ Öğrencilerimiz, öğretmenlerimiz ve bizimle çalışan eğitimciler için açıktır; dışarıya satılan bir ürün değildir.

[Yazıyı aç →](https://fermatvip.com/maarif-modeli-simulasyonla-ogretim)

### Haritadan Sisteme: Maarif Modelinde Coğrafya Nasıl Öğretilir?

çevir ↺

❝ Piramidin bu değişime nasıl tepki verdiği, nüfus politikası tartışmalarının coğrafi zeminidir.

[Yazıyı aç →](https://fermatvip.com/maarif-modeli-cografya-nasil-ogretilir)

### Maarif Modeli ile YKS'de Değişen Ne? Konu Listesi Değil, Ölçülen Şey

çevir ↺

❝ Bağlamlı ve çok adımlı soruda bu mümkün değildir: yanlış kurulmuş bir şema, ilk adımda çözümü yanlış yöne çevirir.

[Yazıyı aç →](https://fermatvip.com/maarif-modeli-yks-donusumu)

---

*Bu metin https://fermatvip.com/maarif-modeli-tarih-nasil-ogretilir sayfasının Markdown ikizidir; içerik HTML sayfasıyla aynıdır. Kurumun yapay zeka özet dosyası: https://fermatvip.com/llms.txt*
